مراسم و مناسبات

عيد نوروز

در اين منطقه گرامى‌ داشتن نوروز و آتش‌افروزى شب چهارشنبه‌سورى از آداب کهن به‌شمار مى‌رود. ديد و بازديدهاى نوروز تا سيزده نوروز ادامه مى‌يابد و در روز سيزدهم فروردين مردم به باغ‌ها و دامنه کوه‌ها و تپه‌ها رفته و ناهار را آنجا صرف مى‌کنند .

 

مراسم ازدواج

خواستگارى

چند روز پيش از خواستگاري، قادى از طرف خانواده پسر به خانه دختر مى‌رود و روز خواستگارى را مشخص مى‌کنند و پدر دختر با درخواست مهلت چند روزه، با اقوام و خويشان خود مشورت مى‌کند و چنانچه نظرشان مثبت بوده روزى را مشخص مى‌کنند. در مراسم خواستگارى بعد از صرف چاى و ميوه بزرگ فاميل پس از ذکر مقدمه‌اى از پدر خانواده دختر او را خواستگارى مى‌کند و بعد از موافقيت پدر دختر، يکى از مردان خانواده پسر، دست پدر دختر را مى‌بوسد. دست‌بوسى قطعى بودن ازدواج را مى‌رساند. معمولاً در اين مراسم حضور نمى‌يابد .

مراسم عروسى

در شرايط کنونى دختر و پسر اغلب خود همسر خويش را برمى‌گزينند، اما در گذشته کمتر انتخاب به اين‌گونه صورت مى‌گرفت. مراحل ازدواج در ميان مردم استان ايلام به‌طور کلى به اين ترتيب است؛ پس از خواستگاري، در روز معين، زنان در خانواده در منزل پدر دختر جمع مى‌شوند و خانواده ٔ پسر يک شال، يک انگشتر و پيراهن، کفش، مقدارى شيريني، قند، روغن حيوانى و برنج براى خانواده دختر مى‌برند . امروزه داماد و عده‌اى جوان از نزديکان پسر، در اين مراسم شرکت دارند. در روزى‌که در اصطلاح ديارى (Diary) گفته مى‌شود، و در واقع همان شيرينى‌خوران است، مادر پسر لباس‌هاى خريدارى شده را به‌تن دختر مى‌پوشاند و خواهر بزرگتر پسر نيز کلوانه (Kelwana) يا انگشتر را به‌دست دختر مى‌کنند. در اين مراسم به شادى و پايکوبى پرداخته مى‌شود. بعد از اين مراسم تا روز عروسي، داماد به خانواده ٔ دختر در کار درو، خرمن‌برداري، گله‌دارى کمک مى‌نمايد و تمام هزينه‌ها و مخارج زندگى دختر برعهده خانواده پسر است .

در مراسم دزيرانى (Dezurani) ، شيرينى‌ها و هداياى داماد به عروس مشخص مى‌شود. دو سه روز پيش از اين مراسم خانواده داماد به‌قدر کافى قند، برنج و چند رأس گوسفند و ساير مواد غذائى را به منزل پدر و عروس مى‌فرستند و در روزى معين افراد و نزديکان دو خانواده را براى صرف ناهار دعوت مى‌کنند و پس از ناهار، بزرگان خانواده در اتاقى ويژه ميزان شيربهاء و طلا را معين مى‌کنند .

پس از اتمام مراسم دزيراني، داماد به خانه عروس دعوت مى‌شود و برادر عورس، داماد را همراهى مى‌کند. داماد مبلغى را به‌عنوان هديه به خانواده دختر مى‌دهد. و هنگام بازگشت، خانواده ٔ عروس مبلغى بيش از آن‌را به داماد هديه مى‌کنند که در اصطلاح محلى به اين مراسم ‘چري’ يعنى دعوت مى‌گويند .

آداب و رسوم مردم ایلام, کاروان عروس

براى مراسم عروسى معمولاً روزهاى پنج‌شنبه و جمعه انتخاب مى‌شود و مهمانان از دو خانواده دعوت مى‌شوند. دهل‌چى‌ها در ساعات اول روز در مجلس حاضر و شروع به نواختن مى‌کنند و اهالى نيز به پايکوبى مى‌پردازند. دهل‌زن همزمان اسامى تازه‌واردان را اعلام مى‌کند و فرد مزبور بايد پولى به‌عنوان شاوازانه به دهل‌زن بدهد. در قديم سوارکاران فاميل داماد، ضمن ترتيب دادن مسابقه اسب‌دواني، با جلال و شکوه خاص براى آوردن عروس بهخانه او مى‌رفتند. خواهر و مادر و برادر يا دائى و عموى داماد به اتاق عروس رفته و برادر داماد شالى را به کمر دختر بسته و عروس و همراهان او را براى حرکت آماده مى‌کردند و با خواندن آوازهاى محلي، باساز و دهل، عروس را به منزل داماد مى‌بردند. در جلوى منزل داماد فرش يا پارچه‌اى پهن مى‌کردند و داماد و يکى از برادرانش کنار آن مى‌ايستادند؛ به محض ورود کاروان عروس، داماد وى را از ماديان پياده مى‌کرد و برادر داماد گوسفندى را جلوى پاى عروس قربانى مى‌کرد و عروس پاى راست خود را در خون گوسفند مى‌زد. جهيزيه عروس چند ساعت پيش از حرکت کاروان عروس، به خانه ٔ داماد فرستاده مى‌شد تا آماده شود .

مراسم چمر

در مناطق روستائى و عشيره‌اى استان ايلام ‘چمر’ نواى غمبارى است که در سوگ عزيزان از است رفته نواخته مى‌شود، اين مراسم در سه هنگام برگزار مى‌شود: هنگام نزع، تدفين و سوگواري. اين مراسم خاص مردان و خانواده‌هاى مرفه است. براى سوگوارى زنان فقط ‘پرسه’ مى‌گيرند. چمر با صف بستن زنان مويه‌خوان، نوازندگان سازد و دهل و شاعران محل شروع مى‌شود. با بالا آمدن آفتاب و به نوا درآمدن سرنا و دهل نواى چمرى آغاز مى‌شود. بعد از صف بستن و قرار گرفتن علم و کتل‌ها در قسمت‌هاى مختلف صف، ‘بويش’ ها و ‘راوکر’ ها يا همسرايان مرثيه‌خوانى با نوائى مانند هق‌هق آغاز مى‌شود. همسرايان با اين نوا از جلوى صف گذشته و با رسيدن به پايان صف به آرامى باز مى‌گردند و اين کار تکرار مى‌شود. اين مراسم تا نيمروز ادامه مى‌يابد. بعد از صرف ناهار و چاي، مراسم تا تاريک شدن هوا ادامه مى‌يابد. اين مراسم يک تا سه روز به‌طور مى‌انجامد. چنانچه مراسم چند روز ادامه يابد، هر غروب ميهمانان هر غروب به خانه‌هاى خود باز مى‌گردند. اما در مرحله آخر به آنها شام مى‌دهند که به آن ‘شه و شيم’ (شام عزا) گفته مى‌شود.

جشن های ملی استان ایلام

مردم استان ایلام شب یلدا را همچون سایر هموطنان غنیمت شمره و آن را فرصتی مناسب برای شب نشینی و دور همی می دانند و همچون سایرین این یک دقیقه طولانی تر بودن این شب را نسبت به سایر شب های سال جشن می گیرند.
بازار ایلام از چند روز مانده به آغاز فصل زمستان و شب چله رنگ و بوی یلدا گرفته و آجیل های متنوع و خوراکی های مختلف در کنار انارهای سرخ و هندوانه های سبز، رنگی تازه به خود گرفته است.
با نزدیک شدن به شب یلدا مردم نیز خرید خود را برای جشن این شب آغاز کرده اند و این خریدها از دیروز شدت بیشتری گرفته و عموم مردم در تلاش هستند تا از خریدهای این شب عقب نمانند.
اگر چه بیشتر مردم فرصت در کنار هم بودن در این شب را بسیار مهم می دانند اما این نکته که طولانی شدن این شب چقدر برای انسان ها ارزش دارد شاید از منظر خیلی ها پنهان بماند و نادیده گرفته شود
یلدا این آیین کهن که در طولانی ترین شب سال فرصتی برای دور هم جمع شدن را به ما هدیه می کند باید قدر دانست و این واقعیت را دریافت که چند ثانیه بیشتر با هم بودن را باید جشن گرفت
یلدا که به معنای طلوع خورشید و آغازگر انقلاب زمستانی است از گذشته‌های دور تاکنون همواره یکی از بیاد ماندنی‌ ترین و زیباترین شب‌های مردم ایران زمین بوده است
ایرانیان باستان با باور اینکه فردای شب یلدا با دمیدن خورشید، روزها بلندتر شده و تابش نور ایزدی افزونی می‌یابد، آخر پاییز و اول زمستان را شب زایش مهر یا زایش خورشید می‌خواندند و برای آن جشن بزرگی برپا می‌کردند
این شب به علت ارزش و اهمیتی که از قدیم از سوی نیاکان ما به آن داده شده دارای جایگاه خاصی در سنت و فرهنگ اصیل مردم کشورمان است و شب بلند سال، شب خنده و داستان، شب دید و بازدید و خواندن فال حافظ و حتی می‌توان گفت بیاد ماندنی‌ترین شب سال است
ایرانیان باستان در گزینش خوراکی‌های مخصوص آیین های این شب، به عناصری که با باروری و برکت پیوند دارد، توجه ویژه‌ای داشتند که یکی از این عناصر خوردن انار و هندوانه در شب یلدا است
به عقیده مردم میوه انار به خاطر دانه‌های زیادی که دارد، مظهر باروری و زایندگی است بنابراین انار خوری نوعی جادوی سرایتی است تا از این راه، نیروی باروری و زایندگی از انار به انسان منتقل شود
همچنین به عقیده ایرانیان اگر مقداری هندوانه در شب چله بخورند، در سراسر چله بزرگ و کوچک سرما و بیماری بر آنان غلبه نخواهد کرد
اما یلدا در هر شهر، منطقه و هر قومی با سنت و آیین خاصی همراه است که از بزرگان آنها که وارثان تاریخ و با عظمت ایران اند، به ارث رسیده و هنوز پابرجاست و ممکن است در برخی مناطق کم رنگ هم شده باشد
یکی از آیین های شب یلدا نزد ایرانیان، تفال زنی به دیوان حافظ است و آنان دیوان اشعار لسان الغیب را با نیت بهروزی و شادکامی می‌گشایند و فال دل خویش را از او طلب می‌کنند
در برخی دیگر از جاهای ایران نیز شاهنامه خوانی رواج دارد و بازگویی خاطرات و قصه گویی پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها نیز یکی از مواردی است که یلدا را برای خانواده ایرانی دلپذیرتر می‌کند
اما همه این ها ترفندهایی است تا خانواده‌ها گرد یکدیگر آید و بلندترین شب سال را با شادی و خرسندی به سپیده برسانند
ایلامی ها نیز در همه مناطق شهری و روستایی همچون دیگر مردم ایران زمین شب یلدا را جشن می‌گیرند و تا پاسی از شب بیدار می‌مانند
به نقل از برخی بزرگان شهر ایلام، شب چله یکی از زیباترین شب‌های دوران نوجوانی آنان بوده زیرا در این شب‌ها اغلب زنان با پخت انواع شیرینی‌ها از قبیل کله کنجی، شله کینه، برجی برساق، نان خرمایی و مهیا کردن تنقلاتی نظیر گنمه شیره و کفله ذرات و میوه‌هایی چون سیب، پرتقال و انار و هندوانه این شب را لذت بخش و بیادماندنی می‌ساختند
بیشتر اهالی این منطقه با تهیه غذاهایی از بوقلمون، گوسفند و پختن غذاهایی چون سبزی پلو و ماهی و قورمه سبزی و انواع تنقلات از مهمانان خود در این شب پذیرایی می کنند
دید و بازدید از اقوام و آشنایان و بزرگان فامیل از دیگر کارهایی است که مردم در این شب انجام می‌دهند به طوری که تا پاسی از شب تردد مردم در سطح شهر ایلام ادامه دارد
اما در کنار فال حافظ، قصه گویی و دور هم جمع شدن، یکی از آیین های معروف شب چله در ایلام سنت شلی ملی است که تا نزدیک سه دهه پیش بین مردم این دیار رواج داشت و برگزار می شد به این صورت که تعدادی از جوانان و نوجوانان پسر در ابتدای شب یلدا جمع شده و هر کدام یک چوب دستی برداشته و همگی به در منازل آبادی مراجعه و افراد جلوتر چند چوب دستی بر در منزل یا روی سیاه چادر نواخته و سپس یکصدا می گفتند : شلی ملی (به معنی طلب غذا و خوراکی) و عده ای دیگر و یا همگی ادامه می دادند: خال دقولی و این گونه طلب مواد غذایی از صاحب خانه می کردند
صاحب منزل نیز مقداری آرد یا خرما و گاهی پول نقد به آنها می داد و آنها در آخر همه مواد غذایی را میان خود تقسیم و آردها را در بقالی محل فروخته و در عوض مواد غذایی خریده و بین خود پخش می کردند و در این آیین هیچ گاه به در منزل کسانی که فقیر و بی بضاعت بودند نمی رفتند
سنت کهن شلی ملی بدون شک ریشه در تاریخ منطقه دارد و بر این پایه انجام گرفته که به نوعی قهر طبیعت در زمستان که برف ها سنگین و یخبندان سخت و سیلاب های سهمگین و در نهایت گرسنگی و مشقت در پی داشت را به کنترل در آورده و به مهر و رافت تبدیل سازند و نوعدوستی به هم داشته باشند.
مردم ایلام در این شب دور هم جمع شده و به شب‌نشینی و قصه گفتن و انجام برخی بازی ها و سرگرمی ها پرداخته و معتقدند کسی که در این شب بخوابد زمستان آن سال همیشه در خواب می‌ماند و کارهایش عقب می‌افتد
مردم این دیار معتقدند با گرمای همدلی، محبت و هم‌صحبتی در شب چله می‌توانند بر سرمای سخت زمستان غلبه کنند و این فصل سرد را در کنار هم با خوشی سپری کنند
این سنت‌ها از قدیم به جای مانده و وارد فرهنگ اسلامی ما ایرانیان شده و تا کنون هم پا برجاست و باید به درستی فرهنگ آن به مردم معرفی شود، چرا که اصل این شب توجه به بزرگان و اهمیت به پندهای آنان، اندرز گرفتن و استفاده از تجربه های آنان در زندگی و ارج نهادن به اتحاد و همدلی است

مردم ايلام از اواخر اسفند به استقبال عيد نوروز رفته و با انجام خانه تكاني خود را براي سالي پر خير و بركت آماده مي‌كنن.

خانه تکاني:

ايلامي‌ها در آيين خانه تكاني، قالي و فرش‌هاي منزل را شسته و وسايل اضافه و مستهلك خود دور مي‌ريزند و به جاي آن‌ها وسايل نو خريداري مي‌كنند.

اين سنت قديمي يكي از آيين‌هاي مرسوم مردم استان در آستانه سال جديد بوده و تا قبل از سال تحويل انجام مي‌شود.

مهم‌ترين و زيباترين سنتي كه در بين مردم استان رواج دارد، رفع كينه و كدورت‌ها در استقبال از سال جديد است كه اين كار را با سر زدن و رفتن به خانه‌هاي يكديگر انجام مي‌دهند.

چهارشنبه سوري:

در آخرين چهار‌شنبه سال نيز آيين معروف چهار‌شنبه‌سوري را اجرا كرده و با روشن كردن آتشي بزرگ فاميل و اقوام دور آن جمع شده و با پريدن از روي آتش و خواندن شعر معروف «گرماي تو از من، زردي من از تو»، اين آيين قديمي را برگزار مي‌كنند.

زيارت اهل قبور:

در آخرين جمعه سال نيز ديدار و قرائت فاتحه از اهل قبور يكي از سنت‌هاي ديرينه مردم اين سامان بوده كه خالي از لطف نيست.

زمان تحويل سال نيز مردم ايلام با جمع شدن در منزل بزرگ فاميل منتظر تحويل شدن سال شده و اين سنت از گذشته‌هاي دور در استان رواج دارد.

در اين روز اهل فاميل با پوشيدن لباس‌هاي نو و تميز سر سفره هفت سين نشسته و با خواندن دعا و قرآن منتظر تحويل سال مي‌شوند.

همچنين بزرگ‌ترهاي فاميل با گذاشتن مقداري اسكناس لاي قرآن و دادن عيدي به كوچك‌تر‌ها صفاي بيشتري به اين سنت ديرينه مي‌دهد. پس از تحويل سال نيز ايلامي‌ها از اقوام و فاميل ديد و بازديد مي‌كنند كه اقوام عزيز از دست داده در اولويت قرار دارند.

سيزده بدر:

در روز سيزدهم فروردين مردم به باغ‌ها و دامنه کوه‌ها و تپه‌ها رفته و ناهار را آنجا صرف مى‌کنند و سيزده خود را بدر مي‌کنند