وجه تسمیه استان ایلام

عیلامیان پس از مهاجرت از بابِل، در دره‌هایی مستقر شدند که در امتداد زاگرس تا محدوده سوزیانا (= شوش) کشیده شده و به وسیله یک سلسله ارتفاعات موازیِ هم، از دشت‌های آشور جدا می‌شد. کشور عیلام، شامل خوزستان، لرستان امروزی، استان ایلام کنونی، و کوه‌های بختیاری بوده است. حدود این کشور از غرب؛ رود دجله، از شرق؛ قسمتی از فارس، از شمال؛ راه بابل به همدان (کوه‌های بختیاری) و از جنوب؛ خلیج فارس تا بوشهر بوده است. کشور عیلام در دوره عظمت از غرب به بابِل و از شرق به اصفهان می‌رسید و از دو قسمت کوهستانی و دشت تشکیل می‌شده است. ناحیه کوهستانی که در شمال قرار داشت به سبب وضع جغرافیایی، دست نخورده و ابتدایی باقی ماند، اما قسمت دیگر یعنی دشت به علت مجاورت و تماس دائم با ملل متمدن زمان، مرکز یکی از مهم‌ترین تمدن‌های ایران کهن شد.

بابلی‌ها (همسایگان غربی عیلامیان)، قسمت مرتفع سرزمینی را که در شرق کشورشان قرار داشت، الامتو یا الام یا ایلامتو به معنای کوهستان و شاید کشور ]محل[ طلوع خورشید به معنی مشرق می‌نامیدند. این سه نام از کلمه الامو [ELLAMU] گرفته شده که ریشه این کلمه آشوری است.

برخی معتقدند که ایلام واژه‌ای است مرکب از دو کلمه ایل و ام به معنی سرزمین بلند. برخی نیز عیلام را برگرفته از نام عیلام پسر سام بن نوح (ع) می‌دانند.

این منطقه در گذشته نام‌های متعددی به خود گرفته است. چنین به‌ نظر می‌رسد که جلگه آریوخ قدیمی‌ترین نام این منطقه بوده است و تا قبل از سده 3 میلادی، این منطقه به اریوحان شهرت داشته است. به مرور زمان نام آریوخ به سَبَد که جمع آن سبدان است، تغییر کرد و با پیشوند ماه (به معنای سرزمین) به‌ صورت «ماه‌ سبد» و «ماه‌ سبدان» درآمد به طوری که استان ایلام امروزی در زمان اردشیر بابکان ماه‌ سبدان نامیده می‌شد همچنان که ماه نهاوند و ماه بسطام به معنی سرزمین‌های نهاوند و بسطام آمده‌اند. اعراب دو واژه ماه و سبدان را با هم ترکیب کرده و حرف «د» را به «ذ» تبدیل کرده و این ناحیه را «ماسبذان» نامیدند. این نام به صورت‌های دیگر نیز در کتاب‌های جغرافی آمده است. از جمله به شکل ماسبتان، که گفته شده کلمه «ما» صورت دیگر لفظ «ماد» است.

در تقسیمات جغرافیایی موسی خورنی، این ولایت به نام مای‌سپتا و جزو کوست (استان، ولایت) خوبران ذکر شده است. این ولایت دو حاکم‌نشین داشت؛ یکی شیروان و دیگری اریجان یا اریوجان.

نام‌های دیگر این منطقه که در منابع تاریخی ذکر شده است عبارتند از:

استرابون از آن با نام ماساباتیس؛ یکی از بخش‌های بزرگ دولت عیلام، بین شوش و نواحی اطراف کوه‌های زاگرس، یاد کرده‌ است.

پلینی آن را مِزوباتِن نامیده که منطقه‌ای است زیر کوه‌های کامبالیدوس و رود الئوس در مسیر خود به طرف دشت‌های شوش، آن را سیراب می‌ساخته است.

دتونیسیوس، ساکنان این منطقه را مزاباتی و بطلمیوس آنان را سامباتایی می‌نامند و دیودروس، در توصیف لشکرکشی اسکندر از آنان به نام سمبنه یاد می‌کند.

شهر ایلام در گذشته محل ییلاق والی پشتکوه بود. حسین‌قلی خان که ظاهراً قدرتمندترین والی این منطقه بوده، در محل کنونی شهر ایلام که «ده بالا» نامیده می‌شده است، خانه‌های اعیانی، اردوگاه و عمارت پارک (حرمسرا و محل زندگی والی) را بنا کرد که به‌ صورت مرکز تابستانی والیان پشتکوه درآمد و از این زمان ده بالا به «حسین‌آباد» معروف شد. این شهر سال‌ها به نام والی معروف، حسین‌آباد نامیده می‌شد تا این که در خرداد ماه 1315 خورشیدی، یعنی در زمان حکومت رضا شاه پهلوی، نام آن به ایلام تغییر یافت و به‌ صورت شهرستان درآمد سپس ایلام به فرمانداری کل و در نهایت به استان تبدیل و به نام استان ایلام خوانده شد.

عوارض جغرافیایی استان ایلام

استان ایلام در بزرگ‌ ناودیس زاگرس قرار گرفته و از رسوب‌های دورۀ اول تا چهارم زمین‌‌شناسی تشکیل شده است. تمامی این رسوب‌ها، در حرکات کوهزایی، به‌صورت بخشی از رشته کوه‌های زاگرس که امتداد شمال غربی- جنوب شرقی دارد، درآمده‌اند